ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΚΡΥΠΤΟ-ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΤΟΥ BITCOIN

Μια περιληπτική επισκόπηση του Γεωργίου Τσερκέζη, Δ.Ν.-Δικηγόρου

      Μερικά από τα κύρια χαρακτηριστικά των κρυπτο-νομισμάτων, και κυρίως του δημοφιλούς Bitcoin, όπως η ανωνυμία, ακόμη και μέσα στην ίδια τη κοινότητα των χρηστών τους, η εύκολη και χωρίς διατυπώσεις διασυνοριακή μεταφορά χρημάτων, η μετατρεψιμότητα σε επίσημο νόμισμα, η διαφάνεια των πραγματοποιούμενων συναλλαγών στο μέτρο που οποιοσδήποτε μπορεί να εξακριβώσει  οποιαδήποτε συναλλαγή περασμένη στο Βlockchain, η ασφάλεια έναντι κλοπής, υπεξαίρεσης, απάτης ή απλής απώλειας από αμέλεια με τη χρήση ατομικού κλειδιού από τον ιδιοκτήτη του πορτοφολιού,ο αποκλεισμός της δυνατότητας παραχάραξης και πλαστότητας και ο περιορισμένος αριθμός παραγωγής τους, ενώ είναι ιδιαίτερα ελκυστικά για τους ενδιαφερόμενους χρήστες, ταυτόχρονα εμπεριέχουν κινδύνους και νομικές συνέπειες γι’αυτούς.

*****

        Χάρη στην τεχνολογική πρόοδο του διαδικτύου διάφορες ομάδες χρηστών δημιούργησαν και κυκλοφόρησαν τα δικά τους μέσα πληρωμής για την αγορά αγαθών και υπηρεσιών. Αυτό που διαφοροποίησε, όμως, τελείως τη χρήση των νέων αυτών μέσων πληρωμής ήταν ότι η έκδοση και η κυκλοφορία τους δεν εξαρτιόταν από κάποια κεντρική δημόσια ρυθμιστική αρχή ή τράπεζα. Η κρυπτογράφηση ήταν αυτή που παρείχε το υπόβαθρο της δημιουργίας και ανάπτυξης τέτοιας μορφής μέσων πληρωμής, γι’ αυτό και ονομάστηκαν κρυπτο-νομίσματα. Η ιδιαιτερότητα των κρυπτο-νομισμάτων βρίσκεται στο ότι στην ουσία πρόκειται για ένα ενιαίο μητρώο συναλλαγών, το οποίο αποκαλείται Blockchain. Τα πορτοφόλια των χρηστών των κρυπτο-νομισμάτων αποθηκεύουν μόνο τη πληροφορία για το που μπορεί να βρει κάποιος την επιβεβαίωση της πραγματοποιηθείσας συναλλαγής σε κάποιο ατομικό block. Δεν μπορεί να γίνει λόγος για μετακίνηση ή μεταφορά κάποιας αξίας από το πορτοφόλι ενός κατόχου κρυπτο-νομίσματος στο πορτοφόλι ενός άλλου διαδοχικού κατόχου τέτοιου πορτοφολιού.

          Το Bitcoin, το πιο δημοφιλές από τα κρυπτο-νομίσματα είναι στην ουσία ένας πρωτότυπος ψηφιακός κώδικας με χρηματική αξία, ελεγχόμενος και αποθηκευόμενος αποκλειστικά από υπολογιστές. Είναι ουσιαστικά η κατοχή μιας κρυπτογραφημένης ηλεκτρονικής διεύθυνσης. Τα περισσότερα Βitcoins υφίστανται ως φάκελοι αρχείου σε ένα υπολογιστή ή άλλη κινητή ηλεκτρονική συσκευή. Ένα πορτοφόλι τέτοιων φακέλων αρχείου έχει πρόσβαση σ’ ένα ιδιωτικό κλειδί που χρησιμεύει στη διασφάλιση και φύλαξή τους. Έχει χαρακτηριστικά ηλεκτρονικού χρήματος, υπολογιζόμενου σε μονάδες Βitcoin και υποδιαιρέσεις τους, το οποίο, όμως, δεν συναρτάται με κάποιο φορέα  υλικής υπόστασης, ούτε εξαρτάται από κάποια δημόσια εκδοτική αρχή ή κεντρική τράπεζα. Αυτό πού έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι με τη μορφή του ως δικτύου  αποκεντρωμένων  ισότιμων χρηστών/επαφών (peer-to-peer) χρησιμοποιείται ως μέσο πληρωμής και, έτσι, καθιστά δυνατή την πραγματοποίηση συναλλαγών, εμπορικών ή απλώς αστικών, χωρίς τη μεσολάβηση τράπεζας. Όπως μπορεί εύκολα να γίνει αντιληπτό, οι επιπτώσεις από την απουσία μιας κεντρικής ρυθμιστικής αρχής στην έκδοσή τους ή στην διακίνησή τους, ιδιαίτερα στο τομέα της οικονομίας, είναι πολύ σημαντικές.

       Στις περισσότερες χώρες είναι νόμιμη η πραγματοποίηση πληρωμών μέσω κρυπτο-νομισμάτων από τη στιγμή που σύμφωνα με τη νομοθεσία δεν θεωρούνται ως επίσημο νόμισμα ούτε καν ως ηλεκτρονικό χρήμα (κατά την έννοια της Οδ. ΕΕ 2009/110 ΕΕΕΕ L 267/7 της 10.10.2009. του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου) ή εικονικό νόμισμα, καθόσον δεν υπάρχει κεντρική εκδοτική αρχή. Το σύστημα των κρυπτο-νομισμάτων, παγκοσμιοποιημένο, απαλλαγμένο από εθνικά σύνορα επιτρέπει στον καθένα ν’αγοράσει ότι επιθυμεί  (προϊόντα ενσώματα ή άυλα και υπηρεσίες) από όποιον θέλει, διευκολύνει την αποταμίευσή τους και ταυτόχρονα είναι πάρα πολύ δύσκολο να έχουν πρόσβαση σ’αυτά μη εξουσιοδοτημένα πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων εποπτικών και διωκτικών αρχών, λόγω των ιδιαίτερα περίπλοκων μεθόδων κρυπτογράφησης. Είναι απλώς αρχεία ενός μητρώου, του Blockchain.

       Με δεδομένη την απουσία ρύθμισης στις επιμέρους εθνικές νομοθεσίες, δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής ούτε η ευρωπαϊκή Οδηγία για τις υπηρεσίες πληρωμών στην εσωτερική αγορά (2015/2366, ΕΕΕΕ, L 337/35 της 23.12.2015) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου που τροποποίησε την Οδ2002/65/ΕΚ, 2009/110/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ και τον Κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1093/2010 και κατήργησε την Οδ. 2007/64/ΕΚ, καθόσον η κατηγορία των συναλλαγών με κρυπτο-νομίσματα δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της. Παρότι κανείς θα μπορούσε να βρει ομοιότητες μεταξύ της λειτουργίας του Blockchain και της χρήσης του τραπεζικού λογαριασμού, κυρίως λόγω της αποταμιευτικής δυνατότητας και των δύο, μόνο στον τραπεζικό λογαριασμό μπορεί να επέμβει η δημόσια εποπτική ή διωκτική αρχή. Η αποκεντρωμένη δομή των κρυπτο-νομισμάτων καθιστά αδύνατη την εποπτεία και τον έλεγχό τους ακριβώς για το λόγο ότι δεν υπάρχει κάποιος ενιαίος φορέας που με τη σειρά του «ελέγχει» τη λειτουργία του συστήματος. Αν και κάποιοι επιμέρους χρήστες του συστήματος των κρυπτο-νομισμάτων, όπως οι επαγγελματίες χρήστες, εξορύκτες, σημαντικοί στην ανάπτυξη του συστήματος, θα μπορούσαν να υπαχθούν σε εποπτεία και έλεγχο από τις αρμόδιες αρχές με βάση σχετική κανονιστική νομοθεσία. Στις συναλλαγές με κρυπτο-νομίσματα ενυπάρχει κίνδυνος απώλειας περιουσίας για τους απλούς χρήστες.

         Μερικά από τα κύρια χαρακτηριστικά των κρυπτο-νομισμάτων, και κυρίως του δημοφιλούς Bitcoin, όπως η ανωνυμία, ακόμη και μέσα στην ίδια τη κοινότητα των χρηστών τους, η εύκολη και χωρίς διατυπώσεις διασυνοριακή μεταφορά χρημάτων,η μετατρεψιμότητα σε επίσημο νόμισμα, η διαφάνεια των πραγματοποιούμενων συναλλαγών στο μέτρο που οποιοσδήποτε μπορεί να εξακριβώσει  οποιαδήποτε συναλλαγή περασμένη στο Βlockchain, η ασφάλεια έναντι κλοπής, υπεξαίρεσης ,απάτης ή απλής απώλειας από αμέλεια με τη χρήση ατομικού κλειδιού από τον ιδιοκτήτη του πορτοφολιού, ο αποκλεισμός της δυνατότητας παραχάραξης και πλαστότητας και ο περιορισμένος αριθμός παραγωγής τους, τα καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστικά.

       Από την άλλη μεριά, τα ίδια αυτά ελκυστικά χαρακτηριστικά τους, υπό προϋποθέσεις, μπορούν να προκαλέσουν και κάποια νομικά ζητήματα που είναι χρήσιμο να γνωρίζουν οι χρήστες του συστήματος.

          Για παράδειγμα, η ανωνυμία των συναλλασσομένων που προσφέρουν τα κρυπτο-νομίσματα και ειδικότερα το Bitcoin αποτέλεσε το δυνατό σημείο για την υιοθέτηση και εξάπλωσή του. Εξαιτίας της κρυπτογράφησής του δεν απομένει κανένα ίχνος που να επιτρέπει την σύνδεση συγκεκριμένης συναλλαγής με συγκεκριμένα άτομα. Τα κρυπτο-νομίσματα χρησιμοποιούνται συχνά για ξέπλυμα βρώμικου χρήματος ή για αμοιβή ηλεκτρονικών υποκλοπέων (hackers), ακριβώς λόγω της ανωνυμίας που παρέχουν, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιούνται μαζί με το σύστημα TOR (The Onion Router), δρομολογητή με επάλληλες επιστρώσεις ασφαλείας. Χρησιμοποιούνται στο Σκοτεινό Δίκτυο για εξόφληση παράνομων συναλλαγών που περιλαμβάνουν πώληση ναρκωτικών, όπλων, πορνογραφίας πλαστών διαβατηρίων ή ταυτοτήτων κλπ., αλλά και για χρηματοδότηση καλυμμένων τρομοκρατικών ενεργειών.

Παρόλ’ αυτά, υπάρχουν τρωτά σημεία στη συλλογή πληροφοριών από τις επιχειρήσεις και φορείς που δέχονται το Bitcoin ως μέσο συναλλαγής από τους καταναλωτές προϊόντων ή υπηρεσιών και ταυτόχρονα  χρήστες του συστήματος, σχετικά με τις ηλεκτρονικές τους διευθύνσεις ή τις IP διευθύνσεις τους, τις διευθύνσεις των παραληπτών ή  πληροφορίες σχετικά με τραπεζικούς τους λογαριασμούς και κάρτες τους, στοιχεία τα οποία, αν βρεθούν στη κατοχή τρίτων ή των δημόσιων ελεγκτικών  ή διωκτικών αρχών, ενδέχεται ν’ αποκαλυφθεί η ταυτότητά τους  και να διατρέξουν το κίνδυνο να συνδυασθεί ή να εμπλακεί το όνομά τους επειδή έχουν παρεμβληθεί σε ορισμένες από τις ελεγχόμενες συναλλαγές. Εξάλλου, αρκετές διευθύνσεις είναι ήδη γνωστές, όπως οι  διευθύνσεις που προέρχονται από ομάδες δραστηριοποιούμενες στην «εξόρυξη» εδώ και πολύ καιρό. Παρότι αυτοί που επιχειρούν στην οικονομία του Bitcoin είναι πλέον πολλοί, υπάρχουν κάποιοι που είναι δυνατό να ξεχωρίσουν. Θα μπορούσε κάποιος που παρατηρεί αδιάκοπα το κατάλογο των εισερχομένων συναλλαγών και κάνει χρήση της συγχώνευσης των νομισμάτων να ταυτοποιήσει δύο χωριστές οντότητες ως μία ενιαία και ακόμη ίσως θα μπορούσε να ταυτοποιήσει μεγαλοϊδιοκτήτες Bitcoins, όταν συγχωνεύουν τα νομίσματά τους. Αλλά, ακόμη, αποκάλυψη της ταυτότητας των χρηστών Bitcoin μπορεί να προκύψει και από τα δεδομένα που τους ζητούν οι μεσολαβούντες στην απόκτηση  τους, τα οποία διατηρούν σε δικά τους αρχεία.

       Αλλά και η δυνατότητα εύκολης μετατροπής των κρυπτο-νομισμάτων σε παραδοσιακά επίσημα νομίσματα προκαλεί και κάποια περαιτέρω ζητήματα. Τα μετατρέψιμα κρυπτο-νομίσματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βάση για χρηματοοικονομικά προϊόντα που εκφεύγουν από το ρυθμιστικό πεδίο των υπαρχόντων κανονισμών για αυτά και να στερήσουν τους επενδυτές που τα εμπιστεύονται από τα  δικαιώματα που τους παρέχουν αυτοί οι κανονισμοί.

       Όμως και όσον αφορά τη διαφάνεια, υπάρχει ζήτημα. Ο ίδιος ο πελάτης είναι πηγή λογισμικού ανοικτού κώδικα και όλες οι συναλλαγές υπόκεινται σε λεπτομερή έλεγχο καθόσον όλες οι συναλλαγές πρέπει να επιβεβαιωθούν από το σύνολο. Έτσι, είναι δυνατό να κοιτάξει κανείς σε κάθε ατομική συναλλαγή στο δημόσιο Βlockchain, για να ελέγξει λεπτομερώς τις εισερχόμενες και εξερχόμενες διευθύνσεις πορτοφολιών. Οι διευθύνσεις δεν αποκαλύπτουν τη ταυτότητα του ατόμου που επιχειρεί, παρά μόνον το κάτοχο του κλειδιού που ξεκλειδώνει τη διεύθυνση. Όμως, σε πρακτικό επίπεδο η διαφάνεια των συναλλαγών είναι περιορισμένη δεδομένου ότι έχουν συγκεντρωθεί ήδη στη κατοχή των πρώτων χρηστών του συστήματος μεγάλες ποσότητες κρυπτο-νομισμάτων, οι οποίοι μπορούν να χειραγωγήσουν ακόμη και να μοχλεύσουν την αξία τους. Όλοι είχαν την ευκαιρία να διαπιστώσουν τις μεγάλες και σχετικά ξαφνικές διακυμάνσεις της ισοτιμίας Bitcoin/νομισμάτων οφειλόμενες σε απροσδόκητα μεγάλου ύψους συναλλαγές.

        Σε άμεση συνάρτηση με τη διαφάνεια και η αστάθεια στην ισοτιμία του Bitcoin είναι χαρακτηριστική σ’όλη τη μέχρι τώρα πορεία του ως συναλλακτικού μέσου. Αν υποθέσει κανείς ότι μια εμπορική επιχείρηση αποφασίζει να δεχθεί το Bitcoin και συμφωνήσει με τον αγοραστή να του πουλήσει στη συναλλακτική αξία που είχε κατά το χρόνο που ξεκίνησε η αγοραπωλησία, θα πρέπει να υπολογίσει ότι η συναλλαγή πρέπει πρώτα να επιβεβαιωθεί και μάλιστα από όλο και πιο πολλούς. Αυτό συνεπάγεται το κίνδυνο, εφόσον υπάρξουν απότομες διακυμάνσεις της αξίας του κρυπτο-νομίσματος, να χάσει χρήματα πριν ακόμη ολοκληρωθεί η συναλλαγή. Ίσως η αστάθεια στη συναλλακτική αξία οφείλεται, μερικά τουλάχιστον, στο ίδιο το αποκεντρωμένο τεχνολογικά σύστημα του. Η αστάθεια αυτή δεν μπορεί να εξισορροπηθεί ούτε με φορολογικά ή νομισματικά μέτρα μιας κεντρικής δημόσιας αρχής ούτε με πρακτικές πληθωρισμού ή αποπληθωρισμού, αφού στη περίπτωση των κρυπτο-νομισμάτων δεν υπάρχουν τέτοια.

       Σε σχέση με τη πιθανότητα απώλειας κρυπτο-νομισμάτων από ίδια αμέλεια, από τη στιγμή που ένα αρχείο του πορτοφολιού έχει πρόσβαση σε ένα ιδιωτικό κλειδί που διασφαλίζει τα χρήματα, υφίσταται κάποιες φορές ο κίνδυνος να χαθεί ένα αρχείο. Τα Bitcoins που περιέχει χάνονται για πάντα. Υπάρχει βέβαια τρόπος να σώζει κανείς τα κλειδιά διατηρώντας σε φυσική μορφή εκτός γραμμής. Αλλά, αν ταbackup αποτύχουν τότε χάνεται δια παντός η αξία που περιέχουν. Υπάρχει και η δυνατότητα της δημόσιας διεύθυνσης, αλλά σ’αυτήν η πρόσβαση είναι δυνατή μόνο με το ιδιωτικό κλειδί, το οποίο,όμως, έχει σβηστεί και δεν είναι δυνατό να επανακτήσει κανείς τα χαμένα κρυπτο-νομίσματα. Ένας άλλος τρόπος είναι να διατηρεί ένα πορτοφόλι online.

        Βέβαια, απώλεια Bitcoins μπορεί να προκληθεί και με ηλεκτρονική υποκλοπή (hacking). Για το σκοπό αυτό συνιστώνται αντίμετρα όπως λογισμικό προστασίας, διάσωση δεδομένων σε φυσική μορφή εκτός υπολογιστή (back-up), ή ακόμη η συνεργασία με εξυπηρετητές (server) με αντικλεπτικά συστήματα.

         Η προσοχή των χρηστών όμως πρέπει να στρέφεται και στη περίπτωση της απάτης, δηλ. της περίπτωσης όπου οι χρήστες παρασύρονται να παραδώσουν τα Bitcoins τους χωρίς να λάβουν την αντιπαροχή τους. Καθώς οι συναλλαγές είναι μη αναστρέψιμες, δεν υπάρχει κάποια κεντρική αρχή να μεσολαβήσει για την επίλυση της διαφοράς και οι πληροφορίες που οδηγούν σε ταυτοποίηση του συναλλασσομένου μπορεί να είναι περιορισμένες, τα θύματα τέτοιας απάτης δεν έχουν πολλά μέσα ανάκτησης των νομισμάτων τους

         Τέλος, μερικές επισημάνσεις σχετικά με τη αποπληθωριστική ιδιότητα του Bitcoin, η οποία εξασφαλίζει τη δημιουργία υπεραξίας στο κρυπτο-νόμισμα, εφόσον καμία κεντρική τράπεζα δεν μπορεί να τυπώσει τέτοιο σύμφωνα με τη τάση της οικονομίας. Το πρόβλημα όμως με τον αποπληθωρισμό είναι ότι δίνει κίνητρο για αποταμίευση, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με το σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκε, δηλ. την εξυπηρέτηση των συναλλαγών αγαθών και υπηρεσιών. Εφόσον ο αριθμός των κρυπτο-νομισμάτων που κυκλοφορούν ως μέσο για συναλλαγές γίνει μικρότερος, με δεδομένο τον αριθμό των παραγομένων Bitcoins, αυτό σημαίνει ότι ο μεγαλύτερος αριθμός τους συσσωρεύεται σε συγκεκριμένους μεγαλοϊδιοκτήτες με προφανή στόχευση τη χειραγώγηση της αξίας τους και εν τέλει τη κερδοσκοπία. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να υποπτευθεί κανείς όταν διαπιστώνει μεγάλο αριθμό συναλλαγών σε Bitcoins που λαμβάνει χώρα μεταξύ των ίδιων ιδιοκτητών Bitcoins, όπου μετακινούνται από μία διεύθυνση σε άλλη του ίδιου ιδιοκτήτη.

         Η αποταμιευτική λειτουργία των  επίσημων νομισμάτων που είναι μέχρι σήμερα αποκλειστικό προνόμιο των αδειοδοτημένων τραπεζών φαίνεται να υποκαθίσταται μερικά από τη δυνατότητα συσσώρευσης κρυπτο-νομισμάτων συγκεκριμένης αξίας από μη αδειοδοτούμενους ή έστω υπαγόμενους σε εποπτεία φορείς. Αν δε λάβει κανείς υπόψη του ότι δεν επιτρέπεται από τους κανόνες τόσο του δημοσίου όσο και του ποινικού δικαίου να ασκεί κάποιος αποταμιευτική δραστηριότητα όπως αυτή των τραπεζών χωρίς να πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται από τη νομοθεσία, μπορεί ν’ αντιληφθεί τις αλλαγές που μπορεί να επιφέρει στο μέλλον η σημαντική συσσώρευση αξίας σε κρυπτο-νομίσματα από φορείς μη υπαγόμενους σε κανενός είδους ρύθμιση. Τουλάχιστον όσον αφορά φορείς που συσσωρεύουν κρυπτο-νομίσματα με σημαντική κεφαλαιοποίηση.